Το χασίς, ο Λένιν και η ελευθερία

Μαΐου 16, 2008

«Ελευθερία ναι, αλλά για ποιον; Για να κάνει τι πράγμα;» ρώταγε ο Λένιν.

Στην εποχή του, η ελευθερία των αντιπάλων της επανάστασης να ασκούν κριτική στη νεαρή σοβιετική κυβέρνηση ισοδυναμούσε πρακτικά με την ελευθερία να υποσκάψουν την κυβέρνηση των εργατών και των αγροτών προς όφελος της αντεπανάστασης.

Σήμερα, μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, θα δυσκολευόταν κανείς να δικαιολογήσει έναν τέτοιο συλλογισμό. Αλλά ας μην μπλέξουμε με ιστορικές αναγωγές και διαμάχες για την ορθότητα ή μη της λενινιστικής τακτικής. (Κρατάμε ανοιχτή τη γέφυρα και με την όχθη του ΣΥΝ, όπως καταλαβαίνετε…)

Στον αντίποδα της παραπάνω σκέψης βρίσκεται η φιλελεύθερη ιδεολογία, που ανάγει την «ελευθερία επιλογής» του ατόμου σε θεμελιώδες ζήτημα.

Αλλά τίποτα δεν γίνεται στο κενό. Σήμερα η αστική τάξη μιλά για ελευθερίες και δικαιώματα μέσα σε ένα πολύ συγκεκριμένο κοινωνικό, πολιτικό, πολιτιστικό πλαίσιο. Οι επιχειρήσεις έχουν την (ολοένα και μεγαλύτερη) ελευθερία να επιλέγουν το προσωπικό τους, να το αξιολογούν, να το απολύουν. Οι κατασκευαστικοί όμιλοι να αγοράζουν και να κτίζουν τη γη. Οι βιομήχανοι να παράγουν ό,τι θέλουν καταναλώνοντας άμετρα τη φύση και τον εργαζόμενο άνθρωπο.

Από την άλλη μεριά, ο κόσμος της εργασίας, η νεολαία, είναι ελεύθεροι [;] να επιλέξουν τι σπουδές θα ακολουθήσουν, τι δουλειά θα κάνουν, τι μουσική θα ακούσουν κλπ. Βέβαια, με την απελευθέρωση της αγοράς και τις ευέλικτες εργασιακές σχέσεις, η μόνιμη και σταθερή δουλειά μετατρέπεται σε ευκαιρία για λίγους, για ελάχιστους. Οι περισσότεροι θα γευτούν την εμπειρία της εργασιακής περιπλάνησης, σε μια ιδιότυπη απελευθέρωση από τα δεσμά της σταθερής απασχόλησης. Όσο για τη μόρφωση, εδώ μόνο τυπικό είναι το δικαίωμα επιλογής. Οι μελέτες του Μπουρντιέ για την κοινωνική καταγωγή των φοιτητών και την ταξική διαφοροποίηση, παρά τις στρεβλωμένες του απόψεις περί κοινωνικών τάξεων, δείχνουν πόσο κοινωνικά καθορισμένη είναι η κινητικότητα και οι επιλογές των νέων στην εκπαίδευση, και άρα και στην εργασία.

Σε αυτά τα ζητήματα οι υποστηρικτές της απεριόριστης ελευθερίας (της αγοράς, του ατόμου) δεν τοποθετούνται κριτικά παρά μόνο αν νοθεύουν το φιλελεύθερο πνεύμα τους με σοσιαλίζουσες αποχρώσεις.

Το ατομικό δικαίωμα «να αποφασίζω εγώ για το σώμα μου, για τη ζωή μου, για τις ιδέες μου» παραχωρείται ή δεν παραχωρείται (εδώ έχουμε αποχρώσεις βαρβαρότητας) μέσα σε ένα δεδομένο κοινωνικό πολιτισμικό πλαίσιο. Τι γίνεται όμως με το δικαίωμα να αμφισβητήσουμε το πλαίσιο;

Μήπως η αντίθεση ανάμεσα σε ελευθερία «τυπική» και ελευθερία «ουσιαστική» παραμένει;

Τα παρακάτω λόγια είναι του Σλοβένου φιλοσόφου Σλάβοϊ Ζίζεκ:

Ας δούμε την κατάσταση στην ανατολική Ευρώπη την στιγμή που κατέρρεε ο υπαρκτός σοσιαλισμός. Ξαφνικά ο κόσμος βρέθηκε μπροστά σε μια κατάσταση ελευθερίας πολιτικών επιλογών χωρίς να τεθεί η βασική ερώτηση: Τι είδους νέα τάξη θέλει πραγματικά; Πρώτα τους είπαν ότι μπαίνουν στη γη της επαγγελίας όσον αφορά την πολιτική ελευθερία. Αμέσως μετά τους πληροφόρησαν ότι αυτή η ελευθερία συνεπάγεται άγριες ιδιωτικοποιήσεις, διάλυση του κοινωνικού κράτους κ.λπ. Οι πολίτες έχουν την ελευθερία επιλογής, αν θέλουν, ν’ αλλάξουν την κατάσταση. Αλλά οι ηρωικοί συμπολίτες μας, μη θέλοντας να δυσαρεστήσουν τους δυτικούς δασκάλους τους, επιμένουν στωικά στην επιλογή που ποτέ δεν έκαναν οι ίδιοι, πεισμένοι ότι είναι χρέος τους να συμπεριφερθούν ώριμα, και με την συνείδηση ότι η ελευθερία έχει το κόστος της.
Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να τολμήσουμε να επαναφέρουμε τη λενινιστική αντίθεση ανάμεσα στην «τυπική» και την «ουσιαστική» ελευθερία. Η ουσία που κρύβεται στην καυστική απάντηση του Λένιν προς τους μενσεβίκους είναι ότι η πραγματικά ελεύθερη επιλογή δεν αρκείται να επιλέξει ανάμεσα σε δύο ή περισσότερες εναλλακτικές – πάντα όμως στο πλαίσιο ενός προκαθορισμένου συνόλου συντεταγμένων – αλλά αντίθετα επιλέγει να διαφοροποιήσει τις ίδιες τις συντεταγμένες. Αυτό είναι το νόημα της επιμονής του Λένιν εναντίον της «τυπικής» ελευθερίας, αυτή είναι η ουσία που πρέπει να περισώσουμε και να διαφυλάξουμε ακόμα και σήμερα. Όταν ο Λένιν υπογραμμίζει ότι η «καθαρή» δημοκρατία δεν υπάρχει, και ότι θα πρέπει πάντα ν’ αναρωτιόμαστε ποιον ευνοεί η συγκεκριμένη ελευθερία που εξετάζουμε, ποιος ο ρόλος της στην ταξική πάλη, ο Λένιν στοχεύει ακριβώς να διαφυλάξει τη δυνατότητα μιας αληθινής ριζοσπαστικής επιλογής. Αυτό σημαίνει, σε τελευταία ανάλυση, η διαφοροποίηση ανάμεσα σε «τυπική» και «ουσιαστική» ελευθερία: Η δυνατότητα επιλογής στο πλαίσιο του συστήματος ή την παρέμβαση που υπονομεύει τις βάσεις του ίδιου του συστήματος. Στην πραγματικότητα ο Λένιν δεν προσπαθεί να περιορίσει την ελεύθερη επιλογή, αλλά να διατηρήσει την ουσιαστική επιλογή. Στις ενστάσεις για το ρόλο μιας συγκεκριμένης ελευθερίας στα πλαίσια της ταξικής πάλης, η σκέψη του είναι ακριβώς αυτή: Αυτή η ελευθερία συμβάλλει στη βασική επιλογή υπέρ της επανάστασης ή την περιορίζει;

Και να σκεφτείτε ότι το παραπάνω κείμενο το ξεκίνησα από μια διάθεση κριτικής σε απόψεις που ακούγονται υπέρ της αποποινικοποίησης του χασίς και της ελευθερίας επιλογής. Γιατί το να επιλέγω πώς θα διασκεδάσω και πώς θα ‘φύγω’ από έναν ανάποδο κόσμο, είναι ένα αίτημα χειραφέτησης από την ανάποδη.

 

Advertisements

13 Σχόλια to “Το χασίς, ο Λένιν και η ελευθερία”

  1. Herr K. Says:

    Σωστή βεβαια η διάκριση μεταξύ τυπικης και ουσιαστικής ελευθεριας, ενεχει ομως τον κινδυνο καταργησης της ελευθεριας


  2. Την ουσιαστική ελευθερία στο χασίς την έχουμε, Μάνο. Ό,τι ώρα θες και όπου θες το βρίσκεις. Και, ευρύτερα, ελευθερία στη μαστούρα και το αλκοόλ έχουμε με το παραπάνω. Αντίθετα, η ουσιαστική ελευθερία στη δουλειά, στον ελεύθερο δημιουργικό χρόνο, στην ενημέρωση, στην παιδεία, ακόμη και η ελευθερία στην οικονομία της αγοράς και στην επιχειρηματικότητα, αν και είναι τυπικά κατοχυρωμένες, ουσιαστικά είναι ανύπαρκτες για τη μεγάλη μάζα των εργαζομένων.

  3. manos Says:

    Στέλιο, συμπύκνωσες αυτό που φλύαρα προσπάθησα να πω. Μου τη δίνουν αυτοί οι αριστεροί της αντιαπαγόρευσης, γιατί ενώ υποτίθεται ότι ξεκινούν να δώσουν απάντηση σε ένα κοινωνικό πρόβλημα, επί της ουσίας διαμαρτύρονται για το δικό τους κόλλημα.


  4. Άσε, ρε, έχουνε και πλάκα! Είδα στην TV μια μέρα κάτι τυπάκια που έκαναν και ανάλυση: ότι το χασίς δεν καταναλώνεται πλέον από το περιθώριο, ότι άνθρωποι αξιόλογοι από όλες τις τάξεις κάνουν χρήση κάνναβης και διάφορα τέτοια απενοχοποιητικά της μαστούρας, ως επιχειρήματα για την αποποινικοποίηση. Αναρωτιέμαι, δηλαδή, σήμερα, σε μια εποχή απότομης πτώσης του βιοτικού επιπέδου, εν μέσω οικονομικής και οικολογικής κρίσης, που κυνηγάς μια θέση εργασίας με το τουφέκι, που σε παρακολουθούν ξέρω ‘γω πόσες χιλιάδες κάμερες που… δεν ξέρω ‘γω τι άλλο, υπάρχουν άτομα που είναι τόσο στην κοσμάρα τους, που το πρόβλημά τους είναι να παίρνουν τη φούντα τους από κυριλάτο μαγαζί (με συσκευασία, brand κ.λπ.) και όχι από τον λαθρέμπορο!

    ΥΓ. είδες πόσα «που» χρησιμοποίησα; «Πουπουδισμός» λέγεται. Πρόσφατα το έμαθα. 🙂

  5. plagal Says:

    Σορι για το ξεθαψιμο, αλλα σημερα το γνωρισα το ιστολογι σου.

    Στο κειμενο και στα σχολια δεν καταλαβα πού η ατομικη ελευθερια αποκτα σχεση αμφιδρομης συνεπαγωγης με την ελευθερια της αγορας.

    Ναι, ειναι γεγονος πως η ολοενα και περισσοτερο αποχαλινουμενη αγορα σπρωχνει σε ολοενα και μεγαλυτερη εδραιωση της τυπικης ατομικης ελευθεριας (πχ η νεοθατσερικη βρετανια ειναι ταυτοχρονα και μια απο τις πιο πολυπολιτισμικες κοινωνιες στον κοσμο) και ειναι επισης γεγονος πως δεν πρεπει το αριστερο κινημα να χαβει το χαπι της νεοφιλελευθερης ηγεμονιας για χαρη του χρυσωματος των ατομικων ελευθεριων, οπως το περιγραφει ο Σλαβοι.

    Με λιγα λογια η συνεπαγωγη απο την ελευθερια των αγορων στις τυπικες ατομικες ελευθεριες ειναι αληθινη. Ομως η αναποδη διαδρομη ειναι στον αερα. Πού θεμελιωνεται οτι η τυπικη φιλελευθεροποιηση της ατομικης ζωης συνεπαγεται και την νεοφιλελευθερη οικονομικη ηγεμονια? Πώς συνεπαγεται οτι οι «υποστηρικτες της απεριοριστης ελευθεριας» (ακομα και αν δεν μιλαμε για απεριοριστη ελευθερια, αλλα απλα για κοινωνικο φιλελευθερισμο) του ατομου ειναι και της αγορας?

  6. manos Says:

    Καλωσήρθες plagal!
    Αυτό που σπασμωδικά λέω στο αραχνιασμένο αυτό κείμενο είναι ότι δεν μπορούμε να κάνουμε σημαία μας την ελευθερία του ατόμου λησμονώντας το ευρύτερο κοινωνικό πολιτισμικό πλαίσιο. Γιατί σε ένα ανελεύθερο περιβάλλον, η ελευθερία επιλογής είναι κενό γράμμα.
    Η αντικατασταλτική – αντιαπαγορευτική λογική δεν απαντά στο πρόβλημα της χρήσης. Απαντά στην ανάγκη κάποιων να κάνουν χρήση κάποιας ουσίας. Αυτό λέγεται ατομισμός με ή χωρίς νεοφιλελευθερισμό.
    Εγώ θεωρώ πρόβλημα τη χρήση που γίνεται εθισμός σε περιβάλλοντα έντονης παθογένειας. Σίγουρα στους 1000 που κάνουν χρήση, μόνο οι 100 θα κινδυνεύσουν. Αλλά για αυτούς μιλάω. Οχι για όσους κάνουν τις επιλογές τους με μεγαλύτερη άνεση.
    Βασικά το θέμα είναι ταξικό. Δεν κινδυνεύουν όλοι το ίδιο από την ελευθερία επιλογής. Και δεν έχουν ποτέ όλοι την ίδια ελευθερία επιλογής. Πέρα από τη νεοφιλελεύθερη οικονομική ηγεμονία, σε μια ταξική εκμεταλλευτική κοινωνία. Εγώ θέλω την ελευθερία να φύγω από τα πλαίσιά της. Η ανεκτικότητα δεν με αφορά. Δεν θέλω μια κοινωνία που να ανέχεται τις μειονότητες, τους χρήστες, τους γκέι. Θέλω μια κοινωνία που δεν θα έχει μειονότητες.

  7. plagal Says:

    Εχε το νου σου, η τελευταια σου φραση ειναι πολυ ευκολα παρεξηγησιμη! 😆 (Αλλα καταλαβαινω τι εννοεις και συμφωνω, απλα θελει αλλη διατυπωση.)

    Εχεις δικιο, οχι, δεν μπορουμε να κανουμε σημαια του αριστερου κινηματος τις διεκδικησεις για ατομικες ελευθεριες, γιατι τοτε εχουμε φαει το χρυσωμενο χαπι της ηγεμονιας του καπιταλισμου.

    Ομως ειναι εντελως λαθος να ειμαστε εναντια σε αυτες τις διεκδικησεις. Πρεπει να υπαρχουν στο αριστερο προγραμμα. Σαν δευτερευοντες στοχοι μεν, αλλα να υπαρχουν και να διεκδικουνται, παντα με οριζοντα την συνολικη διεκδικηση της κοινωνιας. (Εξ’ου και «οικοσοσιαλισμος», «αναρχοφεμινισμος» κτλ κτλ).

    Γιατι αν μπεις στη διαδικασια να υποστηριξεις την απαγορευση πχ των ναρκωτικων, ναι μεν γλυτωνεις την αγκαλια του μεταμοντερνου καπιταλισμου (την «Αυτοκρατορια» οπως τον ονομαζει ο Νεγκρι), αλλα πεφτεις πισω στις δαγκανες του παλιου καλου αντιδραστισμου. Εντελως σχηματικα: γλυτωνεις απο τα φιλακια του Αλογοσκουφη και πεφτεις στην αγκαλια του Πολυδωρα.

    Οσο για το συγκεκριμενο θεμα των ναρκωτικων, μπορει η αντικατασταλτικη λογικη να μην απαντα στην αιτια του προβληματος, τη χρηση, ομως ουτε και η κατασταλτικη λογικη απαντα. Η κατασταλτικη λογικη απλα παραδιδει τον χρηστη στο εξισου καπιταλιστικο, αστικο και εξουσιαστικο ποινικο συστημα και το περιθωριο. Πώς μπορει να ειναι αριστερο αιτημα αυτο? Με το παραλληλο αιτημα για αλλαγη του ποινικου συστηματος (δλδ μοιραια την επανασταση)? Ε, ωραια. Ας αλλαξουμε το ποινικο συστημα και μετα κουβεντιαζουμε αν θα στελνουμε εκει τον χρηστη.

  8. plagal Says:

    Με δυο κουβεντες, δηλαδη, το ζουμι ειναι: ολες οι αυτες οι διεκδικησεις (ανεκτικοτητας, ατομικης ελευθεριας κτλ) ειναι στη σωστη κατευθυνση. Απλα πρεπει να ιεραρχουνται σωστα μεσα στο αριστερο προγραμμα παλης.

    Το ζουμι του ζουμιου ειναι στο «ιεραρχουνται».

  9. stelios Says:

    Συμφωνώ – μάλλον. Το κλειδί είναι στην ιεράρχηση. Για αυτό και όταν υποστηρίζεις π.χ. την απελευθέρωση της αγοράς κάνναβης τη στιγμή που στοιχειώδεις ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα είναι ανύπαρκτα, κάενις σοβαρό λάθος.

  10. stelios Says:

    Από την άλλη, η απελευθέρωση της αγοράς κάνναβης είναι ατομικό δικαίωμα ή ζήτημα λειτουργίας της ελεύθερης αγοράς;

  11. manos Says:

    Θα σκεφτώ και θα επανέλθω.

  12. plagal Says:

    Στελιο, το «εμπορικο καθεστως» της κανναβης ειναι εντελως χαζο θεμα κουβεντας. Το ζητημα δεν ειναι αν θα εχουμε «ελευθερο ανταγωνισμο ή κοινωνικοποιημενο μονοπωλιο στο εμποριο κανναβης» (οχι περισσοτερο δλδ απο τον αντιστοιχο εμπορικο κλαδο πχ του αλκοολ ή των αξεσουαρ ξυρισματος), αλλα το αν θα στελνουμε τους χρηστες στη φυλακη ή οχι…

    (Μπαι δε γουει, δεν υπαρχει πιο «ελευθερο εμποριο» απο το λαθρεμποριο, ε?)

  13. manos Says:

    Ωπα. Ο χρήστης δεν πρέπει να πηγαίνει φυλακή. Αυτό δεν το συζητάμε.
    Αλλά και οι έμποροι κάνουν συχνά χρήση ευνοϊκών διατάξεων του νόμου, για μικροποσότητες κλπ. και τη βγάζουν καθαρή δηλώνοντας χρήστες.

    Να συμπυκνώσω σε συνθήματα:
    – Ούτε πρόληψη ούτε καταστολή, Δικαίωμα στη χρήση και την υπερβολή. (Αυτό είναι το μότο των ατομιστών ελευθεριακών ή και των νεοφιλελεύθερων)

    – Πότε ελευθερία, πότε καταστολή, Πάντα εξαρτημένοι σε μια λειψή ζωή. (Αυτή είναι η ουσία του συστήματος)

    – Δεν διασκεδάζουμε, δεν φεύγουμε, δεν καταναλώνουμε. Διέξοδος η πάλη για μια άλλη ζωή. (Οι ασκητικοί ριζοσπάστες)

    – Οχι στις εξαρτήσεις και στην καταστολή, Πάθος για αγώνα, Ανυπόταχτη ζωή. (Η επαναστατική τάση)


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: